موارد مهم­تر تاریخ ادبیّات فارسی سال سوم راهنمایی

ابوالفضل رشیدالدّین میبدی

اثر وی «کشف­الاسرار و عده­الابرار» تفسیری است از قرآن در قرن ششم به زبان فارسی و تحت تأثیر تفسیر خواجه عبدالله انصاری نوشته شده است.

الابنیه عن حقایق الادویه

این کتاب را ابومنصور موفّق هروی، در خواص گیاهان و داروها و در واقع ، درباره­ی علم داروشناسی در عصر منصور بن نوح سامانی نوشت. نثر علمی فارسی با کتاب «الابنیه» آغاز می­شود.

حدیقه­الحقیقه

ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی یا حکیم سنایی (۴۷۳-۵۴۵ قمری)، از بزرگ‌ترین شاعران قصیده‌گو و مثنوی‌سرای زبان پارسی‌ است، که در سده­ی ششم هجری می‌زیسته است.

قیصر امین پور

از شاعران برجسته­ی انقلاب. مجموعه شعرهایِ «به قولِ پرستو، «در کوچه­ی آفتاب»،«تنفّس صبح»، «آینه­های ناگهان»، گل­ها همه آفتاب­گردانند» و دستورزبان عشق» را نام برد. وی در سال 1368 درگذشت.

مرتضی آوینی

در سال 1326 متولد شد. او نویسنده، فیلم­ساز و سردبیر مجلّه­ی «سوره» بود. از فیلم­های او «خان گزیده­ها»، «حقیقت»، «روایت فتح» و «سراب» را می­توان نام برد.

مرتضی مطهّری

«امدادهای غیبی در زندگی بشر» مجموعه­ی چند گفتار از ایشان است. از آثار دیگرش«خدمات متقابل اسلام و ایران» ، «داستان راستان» و «تماشاگه راز».

از آسمان سبز

از سلمان هراتی شاعر دوره­ی انقلاب اسلامی متولّد 1338 «مرودشتِ تنکابن» بود و بر اثر تصادف جلن باخت. مجموعه شعرهای دیگر وی«از این ستاره تا آن ستاره، دری به خانه­ی خورشید».

روضه­ی خلد

کتاب مهمی از مجد خوافی است که از قرن دهم هجری باقی‌ مانده و نویسنده ، آن را به تقلید از «گلستان» سعدی به نگارش درآورده است.

محمدعلی اسلامی ندوشن

کتاب « روزها» از نمونه­های برجسته­ی زندگی­نامه­ نویسی در زبان فارسی امروز، از ایشان است. وی در سال 1304 در ندوشنِ یزد دیده به جهان گشود.

اوحدی مراغه­ای

شاعر عارف قرن هشتم که به سبب ولادت در مراغه، او را مراغه­ای و به سبب سکونت در اصفهان به وی اصفهانی می­گفتند. مثنوی«جام جم» و دیوان اشعارش معروف خاص و عام است.

کلیله و دمنه

کتابی است شامل مجموعه داستان­هایی که حیوانات قهرمان آن­ها هستند. اصل کتاب هندی بوده که در روزگار ساسانیان توسط «برزویه طبیب» به پهلوی ترجمه شده است. «ابن مقفّع» آن را به عربی و بعدها «نصرالله منشی» آن را از زبان عربی به فارسی ترجمه کرد.

مرزبان نامه

کتابی است به سبک و شیوه­ی«کلیله و دمنه» که مرزبان بن رستم شروین پریم یکی از اسپهبدان مازندران آن را به زبان مازندرانی (کهن طبری) نوشته بود و سعدالدین وراوینی آن را به پارسی دری برگرداند که شامل تمثیل از زبان حیوانات است.

موش و گربه

خواجه نظام‌الدین عبیدالله زاکانی معروف به عبید زاکانی شاعر و نویسنده­ی طنزپرداز فارسی‌زبان قرن هشتم هجری است که طبق قراین موجود در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم ه.ق. در یکی از توابع قزوین چشم به جهان گشود

فرج بعد از شدّت

ترجمه­ای است از کتاب«الفرج بعد الشّده». این کتاب چند بار به فارسی برگردانده شده و از جمله­ی آن­ها ترجمه­ی «محمّد عوفی» است که مکرّراً به چاپ رسیده است. نیز ترجمه­ی مُحسّن تنوخی، ترجمه­ی اسعد دهستانی از آن جمله است.

گلستان و بوستان

سعدی شیرازی گلستان را در سال 656 به نثر مسجع،و بوستان را در 655 در قالب مثنوی به رشته­ی تحریر درآورد.

محمد غزّالی

از آثار او«کیمیای سعادت» که اخلاقی و دینی است و نویسنده عمده­ی محتویّات آن را از کتاب دیگرش«احیاء­العلوم» که به عربی نوشته شده بود، به طور خلاصه به زبان فارسی نقل کرده است.

هشت کتاب

هشت کتاب نام مجموعه اشعار سهراب سپهری است. چنان که از نامش بر می‌آید، شامل هشت دفتر شعر (کتاب) است: «مرگ رنگ، زندگی خواب‌ها، آوار آفتاب، شرق اندوه، صدای پای آب، مسافر، حجم سبز، ما هیچ ما نگاه».

تاریخ بیهقی

اثر ارزشمند ابوالفضل بیهقی، دبیر دیوان رسائل پادشاهان غزنوی است که تاریخ غزنویان را در سی جلد به تحریر درآورده است. متأسّفانه­ بخش عمده­ی آن از بین رفته است.

نظامی گنجوی

از آثار ارزشمند او می­توان پنج گنج(مخزن­الاسرار، هفت پیکر، اسکندر نامه، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون) و دیوان اشعار را برشمرد.

مولانا جلال الدّین محمد بلخی

مثنوی معنوی کتاب منظوم و گران­قدر اوست که شامل حکایاتی است که وی با بیان آن­ها، مسائل دینی، عرفانی و حقایق معنوی را به زبان ساده و از راهِ تمثیل بیان می­کند. مثنوی در شش دفتر و 26هزار بیت سروده شده است.

عطّار نیشابوری

از آثار وی، «منطق­الطّیر» که منطومه­ای تمثیلی است در عرفان و تصوّف و «تذکره الاولیا» کتابی در شرح حال بزرگان عرفان و تصوّف است.

سوانح­العشّاق

احمد غزّالی، برادر کوچک­تر محمّد غزّالی از عرفا و فقهای ایرانی نویسنده­ی آن است.

اخلاق ناصری

کتابی است نوشته­ی«خواجه نصیرالدین توسی» به زبان فارسی، که در نهایت زیبایی سخنان افلاطون و ارسطو را بررسی کرده است. از آثار دیگر وی به عربی«اساس الاقتباس» را می­توان نام برد.

الهی نامه

کتابی­است مختصر از «خواجه عبدالله انصاری» در ستایش پروردگار، با مضامین عارفانه که نثری مسجّع و آهنگین دارد.

قابوس نامه

امیر عنصرالمعالی کیکاووس بن قابوس، از امرای دانشمند آل زیار نویسنده­ی آن است.و این کتاب را برای فرزندش «گیلانشاه» نوشته است.

ابوریحان بیرونی

کتاب« التّفهیم لاوایل صناعه التّنجیم» از مهم­ترین کتاب­های ایشان در زمینه­ی دانش ستاره شناسی و نجوم به نثر دل­انگیز فارسی نوشته شده است. «تحقیق ماللهند» نیز از آثار اوست.

ابوعلی سینا

در قرن چهارم و پنجم هجری. از کتاب­های او، می توان به «قانون» که مفصّل­ترین کتاب وی در طب اسلامی و به زبان عربی نوشته شده است؛ و «شفا» که باز به زبان عربی و از مهم­ترین کتاب­های فلسفی اسلام به شمار می آیند؛ و «دانش­نامه­ی علایی» اشاره کرد.

مهدی اخوان ثالث

از شاعران بزرگ ادبیات معاصر که در اسفند 1307 در شهر مشهد دیده به جهان گشود. اولین مجموعه شعرش«ارغنون» و مهمترین مجموعه شعرش«زمستان» است. ایشان در کنار فردوسی در توسبه خاک سپرده شده اند.

اسفار اربعه

(سفرهای چهارگانه) کتابی­است فلسفی، تألیف صدرالدّین شیرازی، که در آن شرح چهار سفر روحانی آمده است.

نظامی عروضی سمرقندی

مجمع­النّوادر یا چهار مقاله مشتمل بر چهار گفتار درباره­ی دبیران، شاعران، منجّمان و طبیبان است.

منظومه­ی آرش کمانگیر

از «سیاوش کسرایی» (۵ اسفند ۱۳۰۵ هشت بهشت اصفهان - ۱۹ بهمن ۱۳۷۴ وین) شاعر، از اعضای کانون نویسندگان ایران و از فعالان سیاسی چپ‌گرای تاریخ معاصر ایران بود. «آرش کمانگیر» نخستین منظومه حماسی نیمایی است. از جمله مجموعه شعرهای به جا مانده از او می‌توان به مجموعه شعر آوا، آرش کمانگیر، مهره سرخ، در هوای مرغ آمین، هدیه برای خاک، تراشه‌های تبر، خانگی، با دماوند خاموش و خون سیاوش اشاره کرد.

اقبال لاهوری

محمد اقبال لاهوری یا علامه اقبالاردو: (۱۸ آبان ۱۲۵۶ سیالکوت تا ۱ اردیبهشت ۱۳۱۷‌ لاهور) شاعر، فیلسوف، سیاست‌مدار و متفکر مسلمان پاکستانی بود، که اشعار زیادی نیز به زبانهای فارسی و اردو سروده‌است. اقبال نخستین کسی بود که ایده­ی یک کشور مستقل را برای مسلمانان هند مطرح کرد که در نهایت منجر به ایجاد کشور پاکستان شد. اقبال در این کشور به طور رسمی «شاعر ملی» خوانده می‌شود.

ویکتور هوگو

از مشهورترین شاعران و نویسندگان قرن نوزدهم فرانسه، که کتاب «بینوایان» از جمله معروف ترین آثار اوست.

شازده کوچولو

نام کتابی­است از «آنتوان دو سنت اگزوپری» نویسنده­ی فرانسوی. برگردان احمد شاملو. داستانی خیال انگیز و زیباست که در خلال آن عواطف بشری به ساده­ترین شکل، تجزیه و تحلیل شده است

داستان­هایی برای فکر کردن

رابرت فيشر، استاد رشته تعليم و تربيت در دانشگاه برونل است كه تاكنون مجموعه هاي زيادي را تأليف كرده است؛ از جمله: «به بچه ها ياد بدهيم فكر كنند»، «به بچه ها ياد بدهيم ياد بگيرند» از سري كتاب هاي فلسفه براي كودكان و نوجوانان. داستان هايي براي فكركردن، يكي از مجموعه طرح هايي است كه براي رشد تفكر و يادگيري تدوين شده است.  مجموعه اي از ۳۰ داستان از فرهنگ هاي مختلف براي كودكان ۷ تا ۱۱ سال است تا هم از آنها لذت ببرند و هم درباره آنها فكر كنند

حنظله­ی بادغیسی

از قدیمی­ترین شاعران فارسی گوی پس از اسلام و معاصر سلسله­ی طاهریان بوده است.

محمّد تقی بهار

متخلص به «بهار» در سال 1266 در مشهد به دنیا آمد و در سال 1330 از دنیا رفت. برخی از آثار او عبارت­اند از: سبک شناسی، تاریخ احزاب سیاسی، دیوان اشعار و ... .

تلخ­کامی­ها:    ناملایمات

هماره:  همیشه، مدام، پیوسته

نشیب:  پستی، فرود

فراز:  اوج، بلندی

فراز و فرود: آرایه­ی تضاد

زلال:  شفّاف

بالیده­اند:  رشد و نمو کرده­اند.

دیرینه:  کهن، باستانی.

مرهون:  در گرو، وابسته، مدیون.

هراس:  بیم، ترس، باک.

یأس:  نا امیدی.

مدد:  یاری، کمک.

عزّت: سربلند شدن، گرامی شدن، سربلندی، سرافرازی .

توان فرسا: طاقت سوز، غیر قابل تحمّل

طبع : ذات ، سرشت، استعداد شعر  داشتن .

مصون:  ایمن، محفوظ.

تکبیر:  الله اکبر گفتن.

عذوبت :  گوارا بودن، گوارایی .

آریوبَرزَن (به یونانی: نام سردار ایرانی بود که در کوههای پارس در برابر سپاه اسکندر مقدونی ایستادگی کرد و خود و سربازانش تا واپسین تن کشته شدند. نام آریوبرزن در پارسی کنونی به گونه آریابرزین هم گفته و نوشته می‌شود که به معنی ایرانی باشکوه‌است. از جنگجویان اوکسین بود، اوکسینی‌ها جزئی از مردم لر بوده، که بازماندگانشان امروزه با نام لر بزرگ شناخته می‌شوند و سکونتگاهشان استان‌های خوزستان لرستان، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد است.

پاکباز:  وارسته، زاهد، عاشقِ صادق و پاک نظر. پاکبازی: وارستگی، از خود گذشتگی .

چو ایران نباشد، تنِ من مباد                    بدین بوم و بر، زنده یک تن مباد

مباد: نباشد(فعل دعایی).                بر: سرزمین.                         بوم و بر: ناحیه، سرزمین

بوم: 1 - سرزمین، ناحیه. 2 - زمین شیار نکرده. 3 - جا، مقام. 4 - سرشت، طبیعت. 5 - پارچه قاب گرفته­ای که روی آن نقاشی کنند. 6 - زمینة پارچة زردوزی شده .

دریغ است ایران که ویران شود                کنامِ پلنگان و شیران شود

دریغ:  افسوس، تأسّف . 2 - کلمه ای که در حسرت و افسوس استعمال شود.

کنام : 1 - جایگاه و آشیانة حیوانات . 2 - چراگاه .

مائده: سفره

اعجاب:  شگفتی، تعجّب

شکوه:  عظمت، بزرگی.

عرصه :  1 - حیاط ، فضای خالی جلوی خانه . 2 - میدان . 3 - صحرا. ج . عرصات .

نظامی عروضی سمرقندی نویسنده­ی ایرانی سده ششم هجری و نویسنده­ی کتاب «چهار مقاله» است.

چهار مقاله نام کتابی‌است از نظامی عروضی سمرقندی. نام اصلی کتاب مجمع‌النوادر است. از آنجا که در این کتاب از چهار فن، دانش دبیری، شاعری، طب، و نجوم، در چهار گفتار جداگانه سخن رفته‌است، از قدیم به نام چهار مقاله معروف شده است. کتاب در بین سالهای ۵۵۱ و ۵۵۲ به یکی از شاهزادگان آل شنسب تقدیم شده‌است. مصنف کتاب ابوالحسن نظام الدین یا نجم الدین احمدبن عمربن علی سمرقندی معروف به نظامی عروضی از شعرا و نویسندگان قرن ششم هجری بوده که از شعر وی جز چند قطعه هجا به جا نمانده است. لیکن چنانچه از محتوای کتاب بر می آید، این نویسنده نثر خوبی داشته و کتاب چهارمقاله ی او از نمونه های برجسته ی نثر و انشای فارسی است. وی گذشته از شاعری و دبیری در فنون طب و نجوم هم مهارت داشته و حکایت هایی که در چهار مقاله ذکر می کند گواه این نکته است.

می­ستاید: ستایش می­کند.

الحق:  انصافاً

مَعین : پاک ، صاف ، جاری .

سخن را به آسمان علّین برد: ارزش سخن را به اعلاترین درجه­ رسانید.

ماءمعین: آبِ پاک، صاف و جاری.

گزند:  آسیب، صدمه

اسفار اربعهó ملا صدرا

گلستان<=> سعدی شیرازی

قانون و شفاó ابوعلی سینا

التّفهیمó ابوریحان بیرونی

فخر آوران: افتخار آفرینان

ثریّا :چلچراغ، پروین، یکی از صورت های فلکی .

نهیب: ترس ، بیم، هیبت، عظمت.

غنا: بی­نیازی، ثروتمندی.

غفلت:  بی­خبری، نا آگاهی.

تهذیب : پاکیزه کردن، پاک­داشتن

نقل:روایت، حکایت.

عارف:دانا، آگاه. خدا شناس .

جامه:لباس، پوشش.

رابعه عدویه ملقب به تاج‌الرجال متولد ۹۵ هجری قمری برابر با ۹۳ هجری شمسی در بصره و درگذشته در سال ۱۳۵ هجری قمری برابر با ۱۳۲ هجری شمسی در بیت‌المقدس از متصوفان اولیه بود.او دختر «اسماعیل عدوی قیسی» و کنیه‌اش ام‌الخیر بود.نام او را از این جهت رابعه گذاشتند که فرزند چهارم خانواده بود. رابعه یکی از کسانی است که فریدالدین عطار در کتاب تذکره الاولیایش از او یاد کرده است. وی با صوفیانی چون حسن بصری، سفیان ثوری و مالک دینار هم‌دوره بود.

عیال: زن و فرزندان، اهل خانه.

چراغی روغن: به اندازه­ی یک چراغ روغن.

عهد کرده بود: تصمیم قطعی گرفته بود.

مخلوق:  آفریده شده، مردمان.

فلان همسایه: (فلان) صفت مبهم.

خفته­اند:  خوابیده­اند.

بخفت:  خوابید. حرف «ب» در اوّل فعل از نوع زینت است.

سیّده:  خانم.

امّت:  ملّت، مردم، پیروان دین.

شفاعت:  پایمردی، دست گیری.

قحطی:  خشکسالی، نایابی

عظیم:  بزرگ، وسیع.

متفرّق:  پراکنده.

ظالم:  ستمگر

درم:  سکه­ی نقره.

مشقّت:  رنج، سختی، دشواری.

خواجه:  1 - بزرگ ، سرور. 2 - مالدار، دولتمند.

غریب:  بی­کس، تنها.

الّا:  به جُز، غیر از

می­باید:  لازم است، بایسته است.

جاه:  مقام، مرتبه، منزلت.

فردا جاهیت خواهد بود: فردا به مرتبه­ای خواهی رسید.

مقرّبان:  نزدیکان، پیوستگان.

نازند:  افتخار می­کنند، می­نازند.

مقرّبان آسمان: فرشتگان آسمان.

دایم:  مداوم، مدام، همیشه

روزه داشتی: روزه می­گرفت.

همه شب نماز کردی: تمام شب نماز می­خواند.

تا روز بر پای بودی: تا طلوع آفتاب بیدار می­ماند و مشغول عبادت بود.

از خواب درآمد: بیدار شد.

هوا:  میل، آرزو.

موافقت:  همراهی، اطاعت.

زیر دست: بنده، خدمت کار

کار به دست من استی: اختیار به دست من است.

مخلوق:  مردمان، انسان­ها.

از خدمتت نیاسودمی: از خدمت به تو دست نمی­کشیدم.

راه ندید: راه فرار بر او بسته شد.

به خدمتِ تو از آن دیر می­آیم: به آن دلیل دیر به خدمت تو می­رسم.

بر جای نهاد: سرِ جایش قرار داد.

نوبت:  دفعه، مرتبه، بار

صومعه:  1 - عبادتگاه راهب در بالای کوه . 2 - دیر، خانقاه .

رنجه مدار: آزار مده، به سختی و زحمت نیفکن.

ابلیس:  شیطان، اهریمن.

زُهره:  1 - کیسة صفراء. 2 - مایع زرد رنگ و تلخ موجود در کیسة صفرا. جرأت، شهامت.

طرّار: دزد، راهزن، سارق.

تذکره الاولیا: کتابی عرفانی است به نثر ساده و در قسمت‌هایی مسجع، در شرح احوال بزرگان اولیا و مشایخ صوفیه به فارسی، نوشتۀ فریدالدین عطار نیشابوری. این کتاب مشتمل است بر مقدمه و ۷۲ باب که هریک به زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان یکی از عارفان و مشایخ تصوف می‌پردازد، و ذکر مکارم اخلاق، مواعظ و سخنان حکمت‌آمیزشان در این کتاب آورده شده است.

حسنک وزیر، آخرین وزیر سلطان محمود غزنوی بود که به دستور مسعود غزنوی و به فتوای خلیفه‌ی بغداد، تحت عنوان قرمطی یا اسماعیلی به دار آویخته شد.

امیر حسنک، پسر میکال از خاندان دیواشتیج شاهزادهٔ سغدی بود. سلطان محمود او را به خاطر دانش و تجربه‌اش به وزارت حکومت خویش منصوب کرد. حسنک در زمان حیات محمود به حج رفت و در هنگام بازگشت به دلیل ناامنی راه‌ها از مسیر مصر به غزنی برگشت.    در مصر خلعت خلیفهٔ فاطمی مصر را که شیعهٔ اسماعیلی بود قبول کرده و در غزنی تسلیم سلطان محمود کرد. خلیفهٔ عباسی، حسنک را به قرمطی‌گری متهم نموده و از محمود خواست وی را تسلیم کند. سلطان محمود که به وزیرش اعتماد داشت و مطمئن بود که وی قرمطی نیست به خواست خلیفه جواب رد داد. ابوالفضل بیهقی می‌گوید که سلطان محمود نسبت به پافشاری خلیفه بر اعدام حسنک محمود به خشم آمد و گفت: «به این خلیفهٔ خرف شده بباید نبشت که من از بهر عباسیان انگشت در کرده‌ام در همهٔ جهان و قرمطی می‌جویم و آنچه یافته آید و درست گردد بردار می‌کشند، و اگر مرا درست شدی که حسنک قرمطی است خبر به امیرالمؤمنین رسیدی که در باب وی چه رفتی. وی را من پرورده‌ام و با فرزندان و برادران من برابر است. اگر وی قرمطی است من هم قرمطی باشم!»

پس از مرگ محمود غزنوی، حسنک وزیر از جمله کسانی بود که در به سلطنت رساندن محمد پسر محمود و برادر مسعود تلاش فراوان کرد. زمانی که محمد شکست خورد و مسعود غزنوی زمام امور را در دست گرفت، قرمطی‌گری وزیر پدرش را بهانه گرفته و به درخواست خلیفهٔ بغداد و با پافشاری بوسهل زوزنی، او را به دار آویخت .در تاریخ بیهقی آمده است که زمانی که مادر حسنک وزیر را پس از سه ماه از مرگ پسرش مطلع کردند، گفت: «بزرگا مردا که این پسرم بود! که پادشاهی چون محمود این جهان بدو داد و پادشاهی چون مسعود آن جهان را» جسد حسنک پیش از دفن هفت سال بر سر دار ماند.

قریب: نزدیک.

فرو گرفتند: پایین آوردند.

جگرآور:  دلیر، نترس، بی­باک

پاهایش همه فرو تراشید: گوشت از پاهایش فرو ریخت.

سخت:  بسیار(در این جا)

دستور:  1 - فرمان ، امر. 2 - وزیر، مشاور. 3 - قاعده ، روش . 4 - اجازه ، پروانه . 5 - برنامه .

سخت جگرآور: بسیار نترس.

نهان داشتند: پنهان کردند.

حدیث:  داستان، ماجرا، سخن تازه.

جزع: بی­تابی کردن، ناشکیبایی کردن.

بگریست به درد: با درد گریه کرد.

بزرگ­مردا که این پسرم بود: این  پسرم، مرد بزرگی بود.

ماتم:  غم ، مصیبت ، سوگ.

پادشاهی چون محمود این جهان بدو داد: محمود غزنوی، مقام و دارایی به او داد.

پادشاهی چون مسعود آن جهان: مسعود غزنوی او را کشت.

خردمند:  عاقل، فرزانه.

سخت نیکو بداشت: بسیار عالی برگزار کرد.

جای آن بود: شایستگی آن را داشت.

تاریخ بیهقی یا تاریخ مسعودی نام کتابی نوشته­ی ابوالفضل بیهقی است که موضوع اصلی آن تاریخ پادشاهی مسعود غزنوی پسر سلطان محمود غزنوی است. این کتاب علاوه بر تاریخ غزنویان، قسمت‌هایی درباره تاریخ صفاریان، سامانیان و دوره پیش از پادشاهی محمود غزنوی دارد.  نسخه اصلی کتاب حدود ۳۰ جلد بوده که به دستور سلطان مسعود بخش زیادی از آن از بین رفته‌است. و از این کتاب امروزه مقدار کمی (حدود پنج مجلد) بر جای مانده‌است.

زانو زدن: کنایه­ از احترام گذاشتن.

کلام:  سخن، گفتار.

حق:  خدا، ایزد.

از بر کردن: حفظ کردن، به خاطر سپردن.

بدگویی:  غیبت، عیب کسی را در غیاب وی گفتن.

در جوار رحمت حضرت حق آرمید: مرد، وفات کرد(کنایه).

دیری نپایید: زیاد طول نکشید.

معیّن:  مشخّص، تعیین.

بدرقه:  مشایعت، همراهی.

عریضه: عرض حال، نامه یا درخواستی که کسی به شخص بالاتراز خود می نویسد.

میراث:  مرده ریگ ، آنچه از مال مرده که به خانواده­اش می­رسد.

مهرگان:جشنی که ایرانیان در روز شانزدهم ماه مهر برگزار می­کنند.

فرزانه: حکیم، دانا، دانشمند.

خرد ورز: عاقل، خردمند، فرزانه.

والا:  برتر، بالا.

دیار: خانه، محل، مسکن. شهر، قبیله.

فرهیخته:  ادب آموخته، دانش آموخته، دارای فرهنگ والا.

عزم:  قصد چیزی کردن، دل بر چیزی نهادن، اراده ، قصد.

توس:یکی از شهرهای خراسان و زاد بودِ فردوسی.

درخت وجود(نصیرالدّین):اضافه­ی تشبیهی. وجود به درخت تشبیه شده که بارآور شده است.

شمع وجودش به خاموشی می­گراید: جان می­سپارد، می­میرد. آرایه­ی تشبیه.

ابوریحان بیرونی:دانشمند بلند آوازه­ی ایران در قرن پنجم هجری.

شیوه:روش، سبک.

مناظره:بحث و گفتگو، مباحثه.

طنین:انعکاس، پژواک.

می­مانست:شبیه بود، مانند بود.

محضر:محلّ حضور، خدمت.

فروزان:درخشان، تابان.

فراست:زیرکی.

یک­صدا:هماهنگ، هم­آوا.

باور:عقیده، ایمان.

نقره­فام:سیم­گون، سفید رنگ.

بی­کران:بی­انتها، بی کناره.

تفکّر:اندیشه، اندیشیدن.

مشتاقانه:با اشتیاق، علاقه­مند.

گنجینه­ی وجود: اضافه­ی تشبیهی.

واپسین:آخرین.

رمق:تاب، توش، توان.

رنجور:بیمار، رنج کشیده.

سپری می­کردند: می­گذراندند.

بالینِ مریض: بالای سر مریض.

فقیه:عالم علوم دینی.

مقطّع:بریده بریده.

تمنّا:خواهش، التماس.

تعرّض:اعتراض، شکایت.

درگذرم:بمیرم.

شیون: ناله، گریه و زاری.

دیده از جهان فرو بستن: کنایه از مُردن.

بلند آوازه: مشهور، شناخته شده، معروف.

سفارش:توصیه.

اُطلبُ العِلمِ مِنَ المَهدِ الی اللّحدِ: زِ گهواره تا گور دانش بجوی.

روزی ز سرِ سنگ عقابی به هوا خاست                       واندر طلب طعمه، پر و بال بیاراست

واندر: مخفّف«و در».             طعمه: خوراک، شکار             بیاراست: آراسته کرد، نمایش داد(در این جا).

یک روزعقابی از روی تخته سنگی به آسمان بلند شد و برای جست و جوی غذا بال و پر خود را آراسته و مرتّب کرد

بر راستی بال نظر کرد و چنین گفت:                 «امروز همه روی جهان زیر پر ماست،

بر کشیدگی و گستردگی بال خود نگاه کرد و با خود این چنین گفت:« امروز تمام دنیا زیر بال و پر ما قرار دارد ( ما برتر از تمام موجودات هستیم.)                              «روی/ زیر» آرایه­ی تضاد

بـر اوج فلک چون پرواز کنم از نظر خویش                   می‌بینم اگر ذرّه‌ای اندر ته دریاست

تکِ دریا: تهِ دریا                  «اوج و تک دریا» آرایه­ی تضاد

به خاطر بینایی فوق­العاده­ام زمانی که بر اوج آسمان پرواز می­کنم؛ ذرّه­های تهِ دریا را می­بینم.

ور بر سر خـاشاک یکی پشّه بجنبد                        جنبیدن آن پشّه عیان در نظر ماست.»

حتّا اگر پشّه­ای بر روی بوته­ی خاری تکان بخورد؛ حرکات آن پشّه در چشم ما آشکار است.

بسیار منی کـرد و ز تقدیر نترسید                          بنگر که از این چرخ جفا پیشه چه برخاست:

منی: خودستایی، در اصطلاح«منم منم کرد»               منی کردن: خودستایی کردن           

تقدیر:    سرنوشت                   چرخ: آسمان، فلک، روزگار                جفا پیشه: ستم­کار، ظالم

بسیار خودستایی کرد و از سرنوشت بد خود نترسید. ببین که این روزگارِ ستم­کار با او چه کرد؟               

ناگـه ز کـمینگاه، یکی سـخت کمانی،                    تیری ز قضای بد، بگشاد بر او راست،

ناگه: ناگهان             سخت­کمان: شکارچی                 یکی سخت کمانی:  یک نفر شکارچی

کمان گشودن: کنایه از پرتاب کردن تیر                         قضای بد: «در اینجا بخت بد»

ناگهان از بخت بد، یک شکارچی از کمینگاهی تیری را راست به طرف او پرتاب کرد.

بـر بـال عـقاب آمـد آن تیر جـگر دوز                       وز اوج مر او را بسوی خاک فرو کاست،

«اوج و خاک» تضاد واقع شده­اند.                       فرو کاست: ساقط کرد، فرو کشاند.

آن تیر جگر دوز بر بال عقاب نشست و او را از اوج آسمان به قعر زمین کشاند.

بر خـاک بیفتاد و بغلـتید چو ماهی                   وآنگاه پر خویش گشاد از چپ و از راست،

آرایه­ی تشبیه: عقاب مانند ماهی بر خاک غلتید.                                چپ و راست: تضاد واقع شده­اند.

عقاب از آسمان بر زمین افتاد و مانند ماهی در خاک غلتید؛ آنگاه پرِ خود را از راست و چپ باز کرد.

گفتا: «عجب است! این که ز چوب است و ز آهن!             این تیزی و تندیّ و پریدنش کجا خاست؟!»

«چوب و آهن» آرایه­ی تناسب            عجب است: جای تعجّب           تندی و تیزی و پریدن: مراعات نظیر

با خود گفت: چگونه ممکن است از یک تکّه چوب و آهن که این­گونه تند و تیز بپرد؟ این بسیار عجیب است!